Opóźnienie w realizacji umowy, niedotrzymany termin albo wadliwe wykonanie prac często prowadzą do naliczenia kary finansowej. Dla jednej strony bywa to narzędzie dyscyplinujące, dla drugiej realny problem wpływający na płynność finansową. W takich sytuacjach pojawia się pojęcie miarkowanie kary umownej, które w praktyce budzi sporo emocji i pytań. Ten tekst wyjaśnia, na czym polega to rozwiązanie, kiedy znajduje zastosowanie i jakie okoliczności mają znaczenie przy jego ocenie.
Czym w praktyce jest kara umowna?
Kara umowna pełni funkcję zabezpieczenia interesów strony, która chce mieć gwarancję wykonania zobowiązania w ustalony sposób. Najczęściej pojawia się w umowach budowlanych, najmu, kontraktach handlowych czy umowach o świadczenie usług. Jej wysokość strony ustalają z góry, co upraszcza późniejsze rozliczenia i eliminuje konieczność wykazywania wysokości szkody.
Warto jednak pamiętać, że kary umowne nie są oderwane od realiów konkretnej sprawy. Jeżeli ich poziom znacząco odbiega od faktycznych konsekwencji naruszenia umowy, mogą stać się przedmiotem sporu. Prawo przewiduje mechanizm, który pozwala ograniczyć nadmierne obciążenie jednej ze stron, przy czym nie dzieje się to automatycznie.
Na czym polega miarkowanie kary umownej?
Miarkowanie polega na zmniejszeniu wysokości kary ustalonej w umowie, gdy jej pełne zastosowanie prowadziłoby do rażąco niekorzystnych skutków. Decyzję w tym zakresie podejmuje sąd, analizując okoliczności konkretnej sprawy. Nie wystarczy samo przekonanie dłużnika, że kara jest wysoka.
Miarkowanie kary umownej możliwe jest wtedy, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo gdy kara pozostaje wyraźnie wygórowana. Ocena tych przesłanek zawsze zależy od stanu faktycznego, przy czym sąd bierze pod uwagę zachowanie obu stron, cel umowy oraz skutki naruszenia. Więcej w tym temacie przeczytasz w artykule JDP.
Jakie argumenty mają znaczenie przy ocenie sądu?
Rozpatrując wniosek o obniżenie kary, sąd analizuje całość relacji umownej, a nie wyłącznie jeden zapis kontraktu. Liczy się kontekst gospodarczy, stopień winy oraz faktyczny wpływ naruszenia na drugą stronę. W praktyce znaczenie mają między innymi następujące elementy:
- zakres wykonania zobowiązania przed powstaniem opóźnienia;
- rzeczywista szkoda poniesiona przez wierzyciela;
- czas trwania naruszenia umowy;
- zachowanie stron w trakcie realizacji kontraktu.
Im mniejszy realny uszczerbek po stronie wierzyciela, tym większa szansa na obniżenie kary, choć nie jest to jedyny czynnik brany pod uwagę. Sąd bada także, czy kara nie prowadzi do nieuzasadnionego wzbogacenia.
Jak liczyć dni kary umowne w przypadku opóźnień?
W wielu umowach kara naliczana jest za każdy dzień zwłoki, co przy dłuższych opóźnieniach daje bardzo wysokie kwoty. Zanim dojdzie do sporu, warto dokładnie ustalić sposób liczenia okresu objętego sankcją. Nie zawsze bowiem liczy się każdy dzień kalendarzowy.
Przydatne bywa sprawdzenie, czy umowa przewiduje dni robocze, czy kalendarzowe oraz od jakiego momentu rozpoczyna się naliczanie. Czasami punktem odniesienia jest dzień doręczenia wezwania, a nie sam termin umowny. Błędy w ustaleniu liczby dni potrafią znacząco zawyżyć naliczoną kwotę, co później staje się argumentem przy żądaniu jej obniżenia.
Czy miarkowanie działa automatycznie?
Obniżenie kary nie następuje z urzędu. Strona zobowiązana do zapłaty musi zgłosić takie żądanie i przedstawić uzasadnienie. Bez aktywności dłużnika sąd nie bada tej kwestii samodzielnie.
Należy też uwzględnić, że miarkowanie nie oznacza całkowitego uchylenia kary. Najczęściej prowadzi do jej redukcji do poziomu uznanego za proporcjonalny. W praktyce oznacza to kompromis między interesem wierzyciela a realnymi skutkami naruszenia umowy.
Przykładowe sytuacje z praktyki umów
W umowie o roboty budowlane przewidziano karę za każdy dzień opóźnienia w oddaniu obiektu. Wykonawca spóźnił się dwa tygodnie, przy czym większość prac była zakończona, a inwestor mógł korzystać z obiektu w ograniczonym zakresie. Naliczona kara przekroczyła wartość faktycznych strat.
W takiej sytuacji sąd może uznać, że pełna kwota nie odpowiada skutkom opóźnienia i zdecydować o jej obniżeniu. Podobnie bywa w kontraktach handlowych, gdy opóźnienie w dostawie nie wstrzymało działalności odbiorcy, a kara była liczona mechanicznie.
O czym warto pamiętać przy sporze o karę?
Przed wejściem na drogę sądową dobrze jest przeanalizować treść umowy i sposób jej wykonania. Często znaczenie mają drobne zapisy, które na etapie podpisywania nie zwracały uwagi. Przydaje się też zebranie dowodów potwierdzających zakres wykonanych prac lub ograniczony wpływ naruszenia.
Miarkowanie kary umownej nie jest wyjątkiem stosowanym sporadycznie, lecz narzędziem pozwalającym zachować równowagę stron. Świadomość tego mechanizmu ułatwia podejmowanie decyzji i ogranicza ryzyko nieproporcjonalnych konsekwencji finansowych.
Jeżeli kara wydaje się nieadekwatna do sytuacji, warto spokojnie przeanalizować jej podstawy i rozważyć dostępne możliwości. Czasem sama argumentacja oparta na faktach i liczbach pozwala spojrzeć na sprawę z innej perspektywy, zanim spór nabierze formalnego charakteru.
